Cando se aboliron as celas de castigo da Unidade Penal Nº15 de Batán interveuse sobre unha arquitectura herdada: a mesma cela, coa mesma palabra e coa mesma función que xa operaba nos centros de detención da última ditadura cívico-militar arxentina. Foi un proceso colectivo, no que confluíron organismos públicos, proxectos comunitarios, funcionarios e funcionarias do sistema penitenciario e de áreas ministeriais, e persoas en situación de cárcere organizadas.
Tres organismos públicos —o Centro de Estudos Legais e Sociais (CELS), a Procuraduría Penitenciaria da Nación e a Comisión Provincial pola Memoria—, o propio Estado arxentino ante o Comité contra a Tortura das Nacións Unidas, unha investigación institucional da Procuraduría Penitenciaria publicada en 2008 e testemuños superviventes do Circuíto Camps sosteñen por escrito que as celas de illamento do Servizo Penitenciario Bonaerense comparten matriz, arquitectura e vocabulario cos pozos do terrorismo de Estado.
Buzón, pozo, tubo: a palabra é a mesma
«Buzón» ten, na xerga penitenciaria arxentina, un significado preciso: a cela individual de castigo onde se aloxa unha persoa illada, sen contacto, durante 23 ou 24 horas ao día. É a mesma palabra que usaban quen estaba detida e detido politicamente nos anos setenta para nomear os calabozos dos centros de detención onde foron desaparecidas e desaparecidos.
O testemuño de Claudia Favero, supervivente do Circuíto Camps —a rede de centros de detención da Brigada de Investigacións de La Plata baixo a última ditadura—, quedou rexistrado nunha publicación da Central de Traballadores da Arxentina Autónoma sobre a sentenza histórica do xuízo:
Ao meu irmán Luis puxérono nunha desas celas de castigo, e a min deixáronme no chan.
Claudia Favero. Una sentencia histórica: la larga noche del Circuito Camps (Unha sentenza histórica: a longa noite do Circuíto Camps), CTAA, 2012. · Copia permanente · Consultado: 25/05/2026.
A organización Sembrando Memoria, formada por expresos e expresas políticos e políticas do cárcere de Coronda xunto con ATE Santa Fe, rexistrou no seu arquivo histórico unha descrición do réxime aplicado naquel penal entre 1976 e 1983, atribuída ao expreso político e sindicalista Victorio Paulón:
Coronda, durante a ditadura arxentina (1976-1983), implementou un réxime cotián que respondía á política aplicada en todos os cárceres e centros de detención co obxectivo do aniquilamento de todo aquel que pensa diferente.
Victorio Paulón, en Sembrando Memoria / ATE Santa Fe. Coronda la cárcel: Notas históricas (Coronda o cárcere: Notas históricas). · Copia permanente · Consultado: 25/05/2026.
A arquitectura, descrita polos organismos
O Comité contra a Tortura da Comisión Provincial pola Memoria inspeccionou esas celas, e o CELS levou esa descrición ante a Comisión Interamericana de Dereitos Humanos:
O uso dos pavillóns de illamento ou celas de castigo nas Unidades Penitenciarias da Provincia constitúe un dos ámbitos en que se vulnera de forma reiterada o dereito á integridade persoal dos reclusos. A reclusión transcorre en celas de 2x1.5 metros durante 23 ou 24 horas ao día con dobre porta; xeralmente sen auga potable nin artigos de hixiene persoal; en celas moi sucias e antihixiénicas; en moitos casos sen luz natural e/ou artificial; sen calefacción ou ventilación.
Centro de Estudos Legais e Sociais (CELS). Solicitude de audiencia temática sobre o uso do illamento ante a Comisión Interamericana de Dereitos Humanos, 6 de marzo de 2013 (datos da Comisión Provincial pola Memoria, Informe Anual 2012 «El sistema de la crueldad» / «O sistema da crueldade»). · Copia permanente · Consultado: 26/05/2026.
O informe da Comisión Provincial pola Memoria sobre o illamento nos cárceres bonaerenses describe eses mesmos espazos: portas de chapa e un pasapratos como única abertura.
O informe especial da Comisión Provincial pola Memoria sobre o illamento nos cárceres bonaerenses recolle unha formulación da investigadora María del Rosario Bouilly que resume o seu carácter dentro do réxime:
Os «buzones» —celas de illamento— constitúen o espazo «peor» nuns cárceres cuxas condicións son xeneralizadamente malas. Os pavillóns destinados ao illamento, producidos e utilizados para distribuír diferencialmente as poboacións no que respecta ás condicións de vida, representan o extremo de violencias materiais e simbólicas.
Bouilly (2015), citada na Comisión Provincial pola Memoria. El aislamiento en las cárceles bonaerenses (O illamento nos cárceres bonaerenses), abril de 2021, p.42. · Copia permanente · Consultado: 25/05/2026.
Os calabozos onde se aloxaba a quen estaba detida e detido politicamente nos centros da ditadura aparecen descritos en termos coincidentes —mesmas dimensións, dobre porta de chapa, ventilación por pasapratos, reclusión prolongada en soidade— nos testemuños superviventes e nas sentenzas xudiciais por crimes de lesa humanidade. O que cambia dun caso ao outro non é a cela. É a poboación encerrada.
As fontes díceno por escrito
A continuidade non é só morfolóxica. Está nomeada, por escrito, en documentos públicos —e, no caso máis forte, nunha declaración do propio Estado arxentino ante a ONU.
En novembro de 2004, no marco do 33º período de sesións do Comité contra a Tortura das Nacións Unidas, o goberno arxentino recoñeceu:
A práctica da tortura non responde a situacións excepcionais ou a circunstancias particulares, senón que son rutinas das forzas de seguridade do Estado, como un legado da última ditadura militar que os gobernos democráticos non puideron resolver.
Recoñecemento do Estado arxentino ante o CAT-ONU (CAT/C/CR/33/1, par. 6, 24 de novembro de 2004), reproducido en Procuraduría Penitenciaria da Nación, Contribución ante os Órganos de Tratados da ONU. · Copia permanente · Consultado: 25/05/2026.
O CELS, nun informe enviado ao Relator Especial contra a Tortura da ONU (Sir Nigel S. Rodley) o 24 de outubro de 2001, sobre violacións cometidas polo Estado arxentino durante 2000 e 2001, formulou o mesmo diagnóstico:
A información recollida permite observar o seguinte: a) a continuidade de prácticas sistemáticas de torturas e mesmo o agravamento da situación, principalmente nalgunhas institucións ou xurisdicións.
Centro de Estudos Legais e Sociais (CELS). Informe ao Relator Especial contra a Tortura das Nacións Unidas, 24 de outubro de 2001. · Copia permanente · Consultado: 25/05/2026.
En 2008, a Procuraduría Penitenciaria da Nación publicou Cuerpos Castigados (Corpos Castigados) (Editores del Puerto), unha investigación institucional dirixida polos investigadores Alcira Daroqui e Carlos Motto, baseada en case mil enquisas a persoas detidas en cárceres federais realizadas durante 2007 e comezos de 2008. A hipótese central do estudo di:
A pena de prisión é e despréganse, en gran medida, como pena corporal a través de prácticas penitenciarias violentas e vexatorias —malos tratos físicos e tortura— sobre as persoas encarceradas; estas prácticas regulares e sistemáticas responden a estratexias de gobernabilidade de carácter claramente institucional.
Alcira Daroqui e Carlos Motto. Cuerpos Castigados. Procuraduría Penitenciaria da Nación / Editores del Puerto, 2008, pp. 29-30. · Copia permanente · Consultado: 25/05/2026.
Unha aclaración honesta: no corpo escrito do libro, Daroqui e Motto non formulan unha soa frase que asimile literalmente a arquitectura da «cela de castigo» actual coas celas da ditadura. O que demostran, con traballo empírico de campo, é que o illamento penitenciario en democracia é unha ferramenta sistemática e racionalizada do Estado, non unha anomalía. A ponte histórica entre esa demostración e a xenealoxía ditatorial complétana os organismos que se ocupan do problema e, tamén, a propia voz de Daroqui no acto público de presentación do libro (retomámolo máis abaixo).
A Comisión Provincial pola Memoria, que opera como Mecanismo Local de Prevención da Tortura na provincia de Buenos Aires, formula esa continuidade no seu Informe Anual 2021 do Rexistro Nacional de Casos de Tortura:
A crueldade é a matriz do poder de castigar despregado no goberno do cárcere, esa crueldade que se expresa nunha acción que causa dor e sufrimento intenso e esa acción expresa brutalidade, ferocidade e impiedade. É nesa matriz onde debe inscribirse a tortura.
Comisión Provincial pola Memoria. Informe Anual do Rexistro Nacional de Casos de Tortura, 2022 (informe sobre 2021), p.99. · Copia permanente · Consultado: 25/05/2026.
O mesmo informe recolle, a continuación, unha formulación de Alcira Daroqui sobre o carácter cotián e estrutural desa tortura:
Unha crueldade que non é produto de actos extremos e extraordinarios, senón que é parte dunha administración de actos cotiáns que o poder penitenciario exerce: son as prácticas que lesionan e feren, que degradan, que humillan, que violentan, que a persoa detida transita todo o tempo durante a reclusión carceraria: é a vida no cárcere. Prácticas que non é posible «xustificar» nin sequera no marco da excepción. Son parte dunha tecnoloxía, son constitutivas dunha forma de gobernar as poboacións detidas e os suxeitos na súa condición de presos.
Daroqui (2014: 44-45), citada no mesmo Informe Anual do RNCT 2021, p.99. · Copia permanente · Consultado: 25/05/2026.
O concepto que usan os organismos: matriz, non continuidade
A distinción importa. Dicir que as celas de castigo son «continuidade» suxire que algo da ditadura «seguiu». A lectura que sosteñen os organismos citados é máis estrutural: as celas de castigo son parte dunha mesma matriz, no sentido en que usa o termo a Comisión Provincial pola Memoria — o patrón que organiza a resposta cotiá do poder penitenciario fronte a calquera persoa en situación de cárcere: o illamento e a ruptura do vínculo colectivo.
Esa matriz non se construíu en 1976. Entre 1976 e 1983 sistematizouse e aplicouse como política de Estado contra as persoas detidas politicamente. Despois de 1983, cando se pecharon os centros de detención da ditadura, a matriz non se desmontou: a palabra e a arquitectura seguiron dispoñibles. Cambiou a poboación encerrada.
Díxoo con todas as letras Alcira Daroqui na presentación pública de Cuerpos Castigados, o 29 de abril de 2008, no Salón Verde da Facultade de Dereito da Universidade de Buenos Aires, ante o Decano da Facultade, o Procurador Penitenciario e unha sala de cento cincuenta persoas:
Isto esixe posicionamentos, en relación xustamente con establecer un diálogo necesario entre o pasado e o presente en relación coa violación dos dereitos humanos por parte das chamadas «forzas de seguridade» do Estado. Sen ese diálogo entre o pasado e o presente vainos ser moi difícil encadrar o problema da violación dos dereitos humanos nos cárceres.
Alcira Daroqui, palabras pronunciadas na presentación pública do informe (Facultade de Dereito UBA, 29 de abril de 2008), transcritas en Cuerpos Castigados, p.XV. · Copia permanente · Consultado: 25/05/2026.
Nesa mesma intervención, Daroqui fai explícito o vínculo histórico que o corpo escrito do libro non formula nunha soa frase:
A desaparición, a morte e a tortura non son só «patrimonio» das forzas armadas e de seguridade, fixeron falta moitos civís para executalas e para encubrilas, sen civís tería sido imposible… tería sido imposible esta maquinaria de tortura e de despregamento de violación de dereitos humanos se non houbese unha articulación entre civís e forzas de seguridade.
Daroqui, presentación pública (FCJyS-UBA, 29 de abril de 2008), transcrita en Cuerpos Castigados, p.XVI. · Copia permanente · Consultado: 25/05/2026.
Por iso a abolición das celas de castigo de Batán non é só un cambio de procedemento
Neste marco, o que se conseguiu na Unidade 15 de Batán é máis que un avance nas condicións de detención: é unha intervención sobre unha herdanza institucional do terrorismo de Estado, feita desde dentro do propio sistema penitenciario.
Como adiantou o artigo sobre o peche das celas de castigo, o proceso foi posible pola articulación entre as persoas en situación de cárcere organizadas, os organismos que as acompañaron —Comité contra a Tortura da Comisión Provincial pola Memoria, Procuraduría Penitenciaria, Asemblea Permanente polos Dereitos Humanos— e os proxectos colectivos que sostiveron a reivindicación ao longo do tempo, entre eles o Proyecto Mecha.
O que queda por facer
A Unidade 15 xa non ten celas de castigo. O resto do Servizo Penitenciario Bonaerense e do Servizo Penitenciario Federal, si. O informe especial da Comisión Provincial pola Memoria sobre illamento, publicado en abril de 2021, documenta 392 feitos de illamento relevados en 29 lugares de detención da provincia de Buenos Aires durante 2019. Para o relevamento exhaustivo en profundidade —entrevistas a persoas detidas, a persoal penitenciario e monitoraxe en pavillóns— o informe seleccionou cinco unidades representativas pola súa distribución no territorio bonaerense: as Unidades 1 (Olmos), 2 (Sierra Chica) e 23 (Florencio Varela) para homes, e as Unidades 8 (Los Hornos) e 50 (Batán) para mulleres. No Servizo Penitenciario Federal, a tese de Ramiro Gual sobre réxime federal rexistra o uso de celas de castigo, «buzones» e pavillóns de resgardo no Complexo Penitenciario Federal I de Ezeiza e no Complexo Penitenciario Federal CABA (ex-Devoto).
Baixo distintos nomes administrativos —«sectorización», «celas de tránsito», «Sector de Illamento e Sanción»—, as celas de castigo conservan, segundo os relevamentos citados, as mesmas características que o artigo describe.
Abolir as celas de castigo da Unidade 15 foi posible. A pregunta, hoxe, é se o que pasou en Batán pode replicarse ou se quedará como unha excepción.
A resposta, segundo as fontes que se ocupan do problema, non depende da palabra «buzón» nin das dimensións da cela. Depende de cando, como sociedade, se decida que a matriz que organiza o cárcere non pode seguir sendo a que se sistematizou durante o terrorismo de Estado.
